درمان زانو و پای ضربدری در کودکان و بزرگسالان

انحناء غیرطبیعی پایین پا را پا زانوی ضربدری گویند که از فاصله زیاد بین پا و مچ پا در حالت چسباندن زانوها به یکدیگر ناشی می‌شود. ژنو والگوم اصطلاح پزشکی زانوی ضربدری است. پای اکثر کودکان تا سن سه سالگی به دلیل نحوه قرار گرفتن جنین در رحم مادر چنبری است، حالت چنبری حوالی سن 4 تا 5 سالگی پیش از صاف شدن پا تبدیل به حالت ضربدری و یا ژنووالگوم می‌شود و پس از آن پاها به تدریج تا سن 6 یا 7 سالگی راستای طبیعی را به خود می‌گیرد. اما حالت ضربدری پای برخی کودکان برطرف نمی‌شود یا بدشکلی پای ضربدری در مراحل بعدی رشد بروز می‌یابد. دلیل این موارد غالباً مشخص نیست، هر چند علت زانوی ضربدری را می‌توان در ابتلا به عارضه‌های استخوانی مانند نرمی استخوان یا اسکوربیت ریشه‌یابی کرد یا آن را پی‌آمد بدشکلی استخوانی ارثی دانست.

پزشکان کلینیک ما چگونگی رشد پای کودک را به دقت بررسی می‌کنند تا مطمئن شوند که پاها حالت طبیعی و صاف دارند.

با مراجعه به کلینیک ما می‌توانید آسوده خاطر باشید که هر درمان یا نظارتی که کودکتان به آن نیاز داشته باشد، توسط متخصصان برجسته ایرانی و بین‌المللی با دانش و تجربه‌ی بالا در زمینه‌ی درمان کودکان مبتلا به مشکلات رشد انجام می‌شود. بنابراین با همکاری متخصصان مجرب و بهره‌گیری از تجهیزات پیشرفته فرایند تشخیص و درمان به درستی انجام می‌شود و مراقبت‌های لازم برای رفع مشکل پای ضربدری، فارغ از شدت بدشکلی، صورت می‌گیرد.

انواع پای ضربدری


  • گونه فیزیولوژیک (در این حالت که شایع‌ترین گونه است، رشد و نمو طبیعی است.)
  • آسیب شناختی (پاتولوژیک)
  • نرمی استخوان (راشیتیسم)
  • سابقه شکستگی متافیر استخوان درشت نی که گاهی "پدیده کوزن" نامیده می‌شود.
  • دیسپلازی اپی‌فیزیال چندگانه (اختلال استخوان و غضروف که به سر استخوان‌های پا آسیب می‌زند.)

علائم


هنگامی که کودک دچار بدشکلی پا ضربدری با زانوهای به هم چسبانده می‌ایستد، فاصله بین پایین دو پا و مچ زیاد و بیشتر از حد طبیعی است.

در حالت طبیعی فاصله بین پایین پا و مچ پا کم است. در کودکان زیر 4 سال فاصله بیشتر از 10 سانتی متر (حدود 4 اینچ) مایه نگرانی نیست.

بااین حال در صورت مواجهه با هر یک از علائم زانوی ضربدری که در زیر آمده بهتر است کودک را نزد پزشک ببرید:

  • فاصله بیشتر از 10 سانتی متر بین مچ پاها
  • تفاوت زیاد بین زاویه بخش‌های پایین پا در زمان صاف ایستادن
  • رنج بردن کودک از زانو درد به دلیل زاویه زانوها
  • دشواری در راه رفتن یا ایستادن غیرطبیعی

پای ضربدری در بزرگسالان


بدشکلی پای ضربدری گاهی در برزگسالان نیز دیده می‌شود. این عارضه در بیماران مسن‌تر غالباً با مشکلات مفصلی مانند آرتروز یا روماتیسم همراه است.

حالت اندامی در موارد شدید زانوی ضربدری به تدریج بر دیگر بخش‌های بدن، مانند مفصل‌های ران، کمر یا کف پا، نیز اثر می‌گذارد و در نتیجه بیمار متحمل درد و دشواری در راه رفتن می‌شود.

علت ها و دلایل


علت پای ضربدری در اکثر موارد مشخص نیست، البته ابتلا به بیماری‌های خاص دوران کودکی بی تاثیر نیست:

نرمی استخوان (راشیتیسم): این بیماری نادر که رشد استخوان کودک را مختل می‌کند، معمولاً ناشی از کمبود ویتامین D است. نور خورشید منبع ویتامین D است و در ماهی‌های چرب، برشتوک، تخم مرغ و مارگارین نیز وجود دارد.

بیماری‌های تغذیه‌ای: اسکوربیت (کمبود ویتامین C) تاثیر نامساعدی بر رشد مفاصل و استخوان‌ها دارد. البته این بیماری نادر است.

بیماری‌های نادر ژنتیکی: بیماری‌هایی مانند سندرم کوهن که مولد مشکلاتی چون اختلال‌های یادگیری متوسط تا شدید، مشکلات بینایی پیشرونده و خمیدگی غیرطبیعی مفاصل است.

سابقه ابتلا به ناهنجاری‌های استخوانی در خانواده نیز می‌تواند دلیل اصلی زانوی ضربدری کودکان باشد.

بزرگسالان

پای ضربدری در بزرگسالان نتیجه آسیب دیدگی‌هایی چون شکستگی خوب جوش نخورده استخوان درشت نی یا پی‌آمد ابتلا به عارضه‌های مفصلی مانند آرتروز یا روماتیسم است.

آرتروز مفصل زانو گاهی منجر به ضربدری شدن پا می‌شود. این بدشکلی فشار بیش از حدی را به مفصل وارد می‌کند و در آینده منجر به بیماری‌های التهابی مفصل یا آرتروز می‌شود.

تشخیص


شدت بدشکلی پای ضربدری کودکان با اندازه‌گیری فاصله بین مچ پاها در زمان چسباندن زانوها به یکدیگر تعیین می‌شود.

برای اندازه‌گیری فاصله بین مچ پاها باید کودک را به پشت خواباند و پایین پاها را گرفت و صاف کرد. سپس زانوها را به هم چسباند و فاصله بین داخل مچ دو پا را اندازه گرفت.

اگر کودک 2 تا 4 ساله است و فاصله بین مچ پاها 10 سانتی متر یا کمتر است، حالت ضربدری معمولاً به خودی خود به موازات افزایش سن کودک اصلاح می‌شود.

اگر فاصله بیش از 10 سانتی متر است، باید کودک را به نزد پزشک برد.

فاصله بیش از 10 سانتی متر در کودکان بزرگتر نیز باید توسط پزشک بررسی شود تا مشکل اصلی تشخیص داده شود.

موارد زیر نیز علاوه بر فاصله بین مچ پاهای کودک ارزیابی می‌شود:

  • قد
  • تقارن زانو
  • هم‌راستایی پا و مفصل ران
  • شیوه گام برداشتن کودک

کودک در صورت لزوم به جراح ارتوپد ارجاع داده می‌شود. پزشک گاهی برای تشخیص مشکلات اصلی عامل ضربدری شدن پاها دستور انجام رادیوگرافی می‌دهد.

درمان


پای ضربدری در اکثر موارد نیاز به درمان ندارد، چون انحناء غیرطبیعی پایین پا به خودی خود همگام با رشد کودک از بین می‌رود و اصلاح می‌شود.

درمان بیماری‌های عامل بدشکلی

عارضه‌های اصلی مولد بدشکلی پای ضربدری عبارت‌اند از:

  • نرمی استخوان کودکان (راشیتیسم)، نرمی استخوان بزرگسالان (استئومالاسی) ناشی از کمبود ویتامین D
  • اسکوربیت ناشی از کمبود ویتامین ث در رژیم غذایی

درمان غیرجراحی

هیچ زانوبند یا بریس، کفش یا ارتوز خاص دیگری برای بهبود یا تسریع اصلاح بدشکلی پای ضربدری و درمان زانوی ضربدری وجود ندارد.

زانوبند

اگرچه استفاده از زانوبند مفید است، اما اگر بیمار در سنی باشد که رشد استخوان متوقف شده باشد، بستن زانوبند مشکل پای ضربدری را کاملاً برطرف نمی‌کند.

بستن زانوبند با بالا کشیدن زانو به رفع بدشکلی و هم راستا شدن زانوها کمک می‌کند. زانوبندهای مخصوص پای ضربدری معمولاً به کفش وصل می‌شوند تا زانو را رو به بالا و به سمت موقعیت صحیح بکشند.

انواع زانوبند

زانوبندهای تخلیه کننده: پرکاربردترین زانوبند برای رفع مشکل پای ضربدری نوع تخلیه کننده است که فشار تحمیل شونده روی مفصل آسیب دیده را تخلیه می‌کند. هدف اصلی استفاده از این نوع زانوبند کاهش تحمیل وزن نامساوی روی زانو است. زانوبندهای تخلیه کننده به منظور جذب فشار و وزن روی بخش داخلی یا خارجی زانو طراحی می‌شود.

زانوبندهای کارکردی: این نوع زانوبند غالباً برای اصلاح مشکلات عملکردی زانو و ثابت و پایدار نگه داشتن زانو پس از آسیب دیدگی استفاده می‌شود.

ماساژ زانوی ضربدری

هنگامی که بیماران دچار بدشکلی زانوی ضربدری می‌ایستند، زانوهایشان به هم می‌چسبد یا نزدیک است اما پاها از یکدیگر دور است و به این ترتیب زاویه‌ای بین زانوها ایجاد می‌شود.

1 ـ  ماساژ افلوراژ را بر روی تمام پا از مچ به بالا انجام دهید.

2 ـ تمام عضله‌ها، به ویژه بخش خارجی ران از جمله عضله‌های دو سر منقبض را ماساژ دهید. انقباض رباط خارجی و کشش رباط داخلی نیز باید مورد توجه قرار ‌گیرد و تمام بخش‌های زانو و همچنین مچ پا به خوبی دستکاری ‌شود. حرکت‌های پایین و کف پا مانند کف پای صاف است، چون کف پا در حالت ضربدری معمولاً به دلیل کشش روی عضله‌های نگهدارنده قوس کف پا صاف می‌شود.

تمرین‌های اصلاحی زانوی ضربدری

بالا بردن پا در حالت صاف

پیش از انجام هر یک از این حرکت‌ها پنج دقیقه بدن را با انجام حرکات اصلاحی پای ضربدری و ورزش‌های هوازی (ایروبیک) سبک مانند پیاده‌روی یا دوچرخه سواری گرم کنید. پس از گرم کردن بدن به پشت روی زمین دراز بکشید، یک پا را دراز کنید و پای دیگر را از زانو خم کنید تا کف پا روی زمین قرار بگیرد. عضله‌های ران پای دراز شده را منقبض کنید و پا را حدود 30 سانتی متر بلند کنید و 5 ثانیه در این حالت نگه دارید. حتماً عضله‌های کمر و پشت بدن و بالاتنه را شل کنید و گودی کمر را افزایش ندهید. حرکات اصلاحی زانو ضربدری را حداقل دو بار برای هر پا تکرار کنید. این تمرین عضله‌های چهارسر جلوی ران را به کار می‌گیرد که مفصل زانو را نگه می‌دارد.

اسکات کنار دیوار

پشت به دیوار بایستید و پاشنه‌ها را آن‌قدر از هم باز کنید تا زمانی که روی دیوار می‌لغزید و در حالت چمباتمه قرار می‌گیرید، زانوها با پنجه‌ها هم راستا باشد. پاها را باید به عرض شانه باز کنید و زاویه هنگام سر پا داشتن 90 درجه و نه کمتر باشد. عضله‌های شکم را هنگام سر پا نشستن 5 تا 10 ثانیه در حالت انقباض نگه دارید و مدت زمان انجام حرکت را به موازات افزایش قدرت بیشتر کنید.

کرل (حلقه کردن) عضله‌های همسترینگ

از پشت، یک صندلی بگیرید، وزن را روی یک پا بیاندازید و پای دیگر را رو به عقب به گونه‌ای خم کنید که تنها نوک پنجه روی زمین باشد. عضله‌های همسترینگ را بکشید تا پاشنه به سمت باسن حرکت کند. 5 ثانیه در این حالت بمانید، سپس پا را پایین بیاورید و حرکت را 10 بار برای هر پا تکرار کنید. حرکت را تحت کنترل داشته باشید تا فقط از عضله‌های همسترینگ برای بالا بردن پا استفاده کنید.

پرس زانو

روی زمین یا نیمکت بنشینید، یک پا را صاف مقابلتان دراز کنید و حوله لوله شده‌ای را زیر زانو بگذارید. عضله‌های چهارسر پای دراز شده را منقبض کنید و پشت زانو را به حوله فشار دهید. 3 ثانیه در این حالت بمانید، سپس 10 بار حرکت را برای هر پا تکرار کنید.

اسئوتومی (برش استخوان)

در صورت موفقیت‌آمیز نبودن دیگر درمان‌ها در رفع مشکل پای ضربدری یا پای چنبری به ویژه در موارد شدید انجام عمل جراحی توصیه می‌شود. جراح در عمل استئوتومی یا برش استخوان با اضافه کردن یا برداشتن بخش کوچکی استخوان استخوان‌های پا را با زاویه مناسب هم راستا می‌کند.

هدف استئوتومی کاهش یا پیشگیری از درد آرتروز، کاهش فرایند فرسایش زانو در اثر به هم خوردن آنها به یکدیگر و خودداری از ضرورت یافتن جراحی تعویض زانو در موارد بسیار شدیدتر است.

توصیه‌های مهم برای بزرگسالان


اگر سیگاری هستید و باید جراحی کنید، حتماً کشیدن سیگار را دست کم از دو هفته قبل از عمل و تا سه ماه بعد از عمل ترک کنید؛ چون دخانیات خون‌رسانی به استخوان را مختل می‌کند و در نتیجه زخم دیر التیام می‌یابد یا اصلاً بهبود نمی‌یابد.

بیمار 6 تا 8 هفته پس از جراحی استئوتومی پایین استخوان ران می‌تواند رانندگی کند.